Πότε οι επιστημονικές εξελίξεις συνιστούν πρόοδο
Πότε οι επιστημονικές εξελίξεις συνιστούν πρόοδο
Δεν είναι ασύνηθες οι εντός των τειχών μιλώντας για τον εαυτό τους, να θεωρούν ότι μιλούν εξ ονόματος όλης της κοινωνίας. Και είναι αναμενόμενο να θεωρούν ότι οι εξελίξεις σε έναν τομέα της επιστήμης που αφορούν τους ίδιους, ανταποκρίνονται και αντανακλούν τα συμφέροντα και τις προσδοκίες όλης της ανθρωπότητας.
Η έννοια όμως της προόδου είναι μια συνολική διάσταση και δεν κατατεμαχίζεται. Γιατί δεν μπορείς να ονομάσεις πρόοδο μια τεχνολογική ανακάλυψη, η οποία ενώ βελτιώνει τη θέση κάποιων, την ίδια στιγμή ένα μέρος της κοινωνίας είναι αποκλεισμένο από την κάρπωση αυτής της εξέλιξης.
Εκείνο που επαναλαμβάνεται συνεχώς και κινδυνεύει να αποκτήσει ισχύ αλήθειας είναι ότι όταν οι εντός των τειχών μιλούν για τον εαυτό τους, θεωρούν ότι μιλούν εξ ονόματος όλης της κοινωνίας.
Και δεν έχω την άποψη ότι ή πρέπει να γίνεται κάτι που θα αφορά όλους, ή να μην γίνεται καθόλου. Σε μια κοινωνική πραγματικότητα που είναι ιστορικά δομημένη σε τάξεις, με διακρίσεις και ανισότητες, είναι αναμενόμενο οι εξελίξεις επί μέρους κλάδων της κοινωνικής ζωής να αφορούν μόνον τμήματα του πληθυσμού. Είναι όμως πολύ βασικό να μη θεωρούμε αυτή τη διαδικασία ως δίκαιη και κυρίως ως αναπόφευκτη.
Όπως επίσης είναι βασικό να μην ταυτίζουμε τις εξελίξεις και τις προόδους των επιστημών με την πρόοδο όλης της κοινωνίας.
Δεν μπορώ λ.χ να θεωρήσω ότι οι πρόοδοι της ιατρικής επιστήμης και της ιατρικής τεχνολογίας στα καρδιαγγειακά νοσήματα ή στις κακώσεις από ατυχήματα, είναι και πρόοδοι ολόκληρης της ανθρωπότητας, τη στιγμή που ή ίδια η πραγματικότητα με τον τρόπο ζωής και την οργάνωση της κοινωνίας, προάγει την υπονόμευση της υγείας (άγχος, παχυσαρκία, έλλειψη άσκησης, τροχαία ατυχήματα) και στη συνέχεια η κοινωνία επιστρατεύει την επιστήμη για να επουλώσει τα δεινά που η ίδια δημιούργησε. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, πρόοδος θα ήταν αν ολόκληρη η κοινωνία υιοθετούσε τρόπους υγιεινής διαβίωσης, ώστε η νοσηρότητα διαρκώς να μειώνεται, με την ιατρική σε επικουρικό ρόλο και κυρίως σε προληπτική κατεύθυνση.
Όπως και οι εξελίξεις στο θέμα των φαρμάκων εναντίον της νόσου AIDS, που ενώ έχουν ως αποτέλεσμα την παράταση της ζωής των πασχόντων, δε συνιστούν πρόοδο όλης της ανθρωπότητας, τη στιγμή που εξακολουθεί να αυξάνεται ο αριθμός των θυμάτων στις χώρες της Αφρικής, χωρίς ελπίδα για τους ανθρώπους αυτούς. Γιατί κανένα ιλουστρασιόν διαφημιστικό φυλλάδιο και κανένα φάρμακο δεν πρόκειται ποτέ να φθάσει στους ανθρώπους εκείνους, όταν ακόμα και το απλό προφυλακτικό δεν είναι διαθέσιμο. Μόνο μια ανακατανομή των προσανατολισμών της έρευνας για την παρασκευή του εμβολίου και η βελτίωση των κοινωνικών τους συνθηκών διαβίωσης θα συνιστούσε ταυτόχρονα πρόοδο της επιστήμης και της κοινωνίας.
Ακόμη και οι πολύ εντυπωσιακές εξελίξεις στο θέμα της εξωσωματικής γονιμοποίησης, ουσιαστικά σε μεγάλο ποσοστό καλύπτουν την υπογονιμότητα των ανδρών, των οποίων το σπέρμα μειώνεται συνεχώς εξαιτίας περιβαλλοντικών ρυπαντών. Στο τέλος έρχεται ως σωτήρας η ιατρική να θεραπεύσει μια ανισορροπία που το ίδιο το μοντέλο ανάπτυξης της κοινωνίας δημιούργησε.
Αν θέλαμε να συνεχίσουμε την απαρίθμηση, είναι σίγουρο ότι ανάλογα παραδείγματα θα βρίσκαμε και στις άλλες επιστήμες. Ο κοινός τόπος βέβαια σε όλες τις περιπτώσεις είναι ότι, οι εξελίξεις της επιστήμης δε συνιστούν αναγκαστικά και εξελίξεις της ανθρωπότητας. Και για να συμβαίνει το δεύτερο, οι εξελίξεις των επιστημών, πέρα από το να έχουν καθολικό χαρακτήρα για όλη την ανθρωπότητα, απαιτείται να εξασφαλίζουν τόσο τη συνέχιση της ζωής, όσο και την επιβίωση του πλανήτη, πράγματα διόλου αυτονόητα.